Paul Urkijo eta Ekaitz Bertiz, zinemagileak: “Egiazko gauzak barren-barrenetik kontatzeko balio du fantasia generoak”

Paul Urkijo (Gasteiz, 1984) eta Ekaitz Bertiz (Sunbilla, 2003) zinema-zuzendariek euskal mitologia maite dute, eta haien lanetan nabaria da hori. Urkijok bere hirugarren lan luzea, Gaua, estreinatu zuen 2025 bukaeran, eta Bertiz, Erreka zoko hortan film laburra aurkezten ari da jaialdirik jaialdi. TTAP aldizkariak Durangoko Azokaren bueltan haien arteko solasaldia jaso zuen.

Ekaitz Bertiz: Aupa, Paul!

Paul Urkijo: Aupa, zer moduz?

E.B.: Ongi, zu ere bai?

P.U.: Ondo. Zer da, zure lehenengo aldia Durangon?

E.B.: Bai. Aurretik eskolatik etorri izan naiz, baina zerbait aurkezten dudan lehen aldia da, bai. Beraz, ilusioz hartzen da Durangoko Azokan, norberari toki bat ematea.

P.U.: Azkenean, plaza polita da. Euskararen eta euskal kulturaren une hau. Zinemak badu bere espazioa ere, txikia, baina polita da hor egotea. Ni egon izan naiz film laburrekin eta lan luzeekin, eta beti da polita jendearekin partekatzea; gainera, euskara hutsean. Plaza ederra da hau, bai.

E.B.: Agian, Durangoko Azoka liburuekin eta musikarekin erlazionatzen dugu, baina polita da zinemak ere bere lekua izatea. Azkenean, zinemara sarritan joaten ez den jendea ere joaten delako azokara.

P.U.: Gainera, euskal kulturaren beste genero batzuetako jendearekin elkartzen zara: musikariekin, idazleekin… Agian, etorri ahal zaizu idazle bat pelikula bat egiteko ideia batekin… Horrelako gauzak gertatzen dira. Solasaldi politak izaten dira. 

E.B.: Hainbeste urtetan, horrenbeste jende igaro da arlo ezberdinetan… Hor transmititzen diren gauzak oso aberasgarriak dira arlo guztietako egileentzat.

P.U.: Nik beti igartzen dut faltan zinemagileondako edizio fisikoak saltzeko leku edo gune bat. Gogoan dut Errementari pelikularekin etorri nintzenean musika-ekoiztetxe baten espazioan utzi zidatela leku txiki bat, eta hor ibili nintzen DVDak eta posterrak saltzen. Jendeak ez zituen erosten, baina baten bat erortzen zen; kar-kar. Baina uste dut zinemak bere lekua ere izan behar duela saltzeko.

E.B.: Hala da, bai.

P.U.: “Zinemara joaten zen belaunaldia geroz eta zaharragoa da, eta belaunaldi berriekin konektatu behar dugu”

P.U.: Zuk zure film laburra aurkeztu duzu, ezta, Ekaitz? Gainera, euskal mitologiarekin lotura du?

E.B.: Hori da. Kimuak programaren barruan sartu ginen, Erreka zoko hortan izena du, eta duela ia bi urte grabatu genuen. 2025ean banaketa lanetan ibili gara, Zinebin, Donostiako Beldurrezko Astean, Badalonan, Brasilen… Eta harrera polita izaten ari da. Istorioa nire bailaran, Bidasoako bailaran, gertatutakoa da. Kontrabandoa hartzen du abiapuntu gisa; gure aitonak eta birraitonak kontrabandoa egin zuten, eta horrekin egin izan dut topo beti. Hori transmititu izan digute. Hainbat kondaira badakizkigu, baina, egia esateko, ez dakigu deus kontrabandoari buruz. Garai hartako beldurrak bakarrik heldu zaizkigu. Horregatik, polita iruditu zitzaidan gradu bukaerako lan moduan hau jorratzea. Eta beti gustatzen zait euskal mitologia sartzea. Errementari ikusi nuenean, duela urte batzuk, zerbaitek klik egin zidan. Beti egon izan naiz euskal kulturari eta mitologiari lotuta, baina zinemako pieza baten hori bilduta ikusi nuenean zerbait sortu zitzaidan barrenean. Beraz, azkeneko lan honetan, Lamina da sartu dugun izakia. Eta erabiltzen dut mitologia frankismoko eta kontrabandoko garai ilun haietan errealitatetik aldentzeko. Gizakiok errealitatetik aldentzeko behar dugu fantasia.

P.U.: Gainera, euskal mitologiak dauzkan elementuak oso boteretsuak dira gaur egungo kontuei buruz hitz egiteko. Hori da legendek eta mitoek duten indarra. Kontatzen duzun hori eguneratu egiten da momentuan bertan. Ederra da nola erabili ditzakegun ehunka urte dituzten istorio horiek gaur egungo gauzei buruz hitz egiteko. Gaua pelikula, adibidez, nire hirugarren film luzea, gaueko elezahar eta mitoei egindako omenaldia da: gaueko jainkoa, espirituak, deabruak, Mateo Txistu, sorginak… Akelarretara hegan doazen horiek gure iruditerian hain ohikoak dira, eta hain ilunak baina maiteak dira… Beraz, iruditeria dantesko eta beldur hori erabiltzen dut gaur egungo inposizioei buruz hitz egiteko. Azkenean, iruditeria hura guztia sortu zen inkisidoreek  XVII. mendean sortu zuten zapalkuntzaren bitartez. Torturapean sortu ziren gezur ilun haiek: Akerbeltzekin txortan egiten zutela, haurrak jaten zituztela… Hori gezurra izan zen. Beraz, hori jaso, eta gaur egungo inkisidoreek egiten duten zapalkuntzari berba egiteko erabiltzen dut. 

E.B.: Hori izan da Gaua ikusi eta gero gehien gustatu zaidana. Azkenean, esaten da lehenago pasatzen ziren gauzak lehenagokoak dira, baina istorio haiek zentzu berriak hartzen dituzte gaur egun. Eta lantzen duzun ikuspegi queer hori. Hau da, egunez den modukoa da epaitua herria, eta gaua dela babeslekua. Gustatu zait ikuspegi hori.

P.U.: Eskerrik asko. Eta zeintzuk izan dira zure erreferenteak euskal mitologiarekiko eta zinemagintzarekiko?

E.B.: Zu, noski; kar-kar. Eta Robert Eggers ere izan da erreferentea. Nola lantzen duen munstroa ez dela munstroa bera, baizik eta gizakiaren barnean dagoena. Zuk ere lantzen duzu hori. Ikasketak duela urtebete bukatu nituen, eta lau bat urte daramatzat zinemaren munduan. Oraindik nire ahotsa eraikitzen ari naiz. Bestalde, naturaren maitale handia naiz. Naturara kirola egitera joatea gustatzen zait, naturan denbora pasatzea, eta saiatzen naiz ulertzen nola jokatzen duen naturak. Azkenean, mitoak naturan gertatzen ziren gauzak ulertzeko ere sortu ziren, ezta? Jaio naizen tokian ere dena da mendia, eta txikitatik mendiarekin oso lotuta egon izan naiz. Beraz, hortik sortu zait gure mitoez hitz egiteko nahi hori. 

P.U.: Nik beti kontatzen dut: txikitan gurasoek istorio horiek kontatzen zizkigutenean, kobazuloetan Mari bizi zela edo basoetan Basajaun, gero mendian lotan geratzen ginenean, adi egoten ginen ea zerbait ikusi edo entzuten genuen. Isilik geratzen ginen eta bat-batean zerbait entzutean Gaueko zela iruditzen zitzaigun. Eta erreferenteei buruz ari garela, atzerriko erreferenteak ere baditut, Terry Gillian, Neil Jordan edo Guillermo del Toro, adibidez, edota, nire kasuan, Haxan, Benjamin Christensenen XX. mende hasierako sorginkeriari buruzko film hori. Eta bertako erreferenteak gaztelerazkoak ziren: Alex de la Iglesia, Enrique Urbizu eta Pedro Olea. Beraz, gure erreferenteak, fantasia lantzen zutenak, kanpokoak ziren. Guk egin duguna izan da tradizioko eduki hori guztia maite dugun zinema horrekin nahastu. 

E.B.: Bai. Kondaira hori unibertsal bihurtu daiteke, baina beti aipatzen digute hizkuntzaren, euskararen, traba. “Jendeak ez du azpitituluekin ikusiko” edo “bikoiztu egiten da, baina ez da berdina”. Badago hori, beraz, istorio hori unibertsal bihurtzeko lanketa handi bat. Ikusleak protagonistarekin enpatizatzen du, eta horregatik da polita, gurea ere tokikoa izanik, unibertsala dela erakustea. Esaten dutenean, adibidez, “zelako arrakasta izaten ari zarete kanpoan”, azkenean, gizakiok konpartitzen dugun gauza bat da.

P.U.: Atzerriko jaialdietara joan naizenean edota Errementari edo Irati Netflixen ikusi dutenean, beste herrialde batzuetako jendeak istorioa bere egiten du. Gertatu izan zait, adibidez, Brasilgo jaialdi baten bertako Mariren antzeko jainkosa bati buruz hitz egin zidatela. Mitologia ezberdinak konparatzen baditugu antzeko gauzak aurkitu daitezke guztietan, eta, era batean, denok berdin egiten gaitu horrek, baina ikuspuntu ezberdinekin: hizkuntza, geografia… Gure hizkuntza da gure ingurua deskribatzeko tresna, eta horrek sortzen ditu arketipo ezberdin horiek. Beraz polita da ikustea beste herrialde batzuetan istorioak haienak egiten dituztela, eta oso interesgarria egiten zaiela beste hizkuntza batean beste zona batzuetako mitoak ezagutzea. 

E.B.: Nahi nizun komentatu ea zer iritzi duzun horri buruz. Euskal zineman ematen du kristoren booma gertatzen ari dela: Gaua, Maspalomas, Los domingos… Eta belaunaldiekin aldatzen ari da zinema zabaltzeko eta hedatzeko modua. Zuk uste duzu benetan ari dela boom hau gertatzen eta etorkizuna argiago dagoela? Edo, modu batean, sare sozialek sortzen duten espektatiba eta hype horrek lagundu egiten duela?

P.U.: Nik bizi izan dut Aupa Etxebeste pelikularekin sortu zen gorakada hori. Kixi eta Telmo Esnal, gero Moriartiak etorri ziren, gero ni… Denon artean egin dugu industria hau. Teknikariak, zuzendariak, gidoigileak, banatzaileak, sare sozialak… Baina borroka handiz sortu den sare bat da hau, eta kontua da zinema bera egoera larrian dagoela. Jendea gero eta gutxiago doa zinemara. Eta guretzat berebizikoa da jendea aretoetara joatea, horrek baldintzatzen dituelako gero jasoko ditugun laguntzak, diru pribatua eta ekoizpen osoa. Beraz, bagaude lehen baino hobeto, egin dugun bideagatik, eta jarraitu behar dugu borrokan bide hori mantentzeko. Zinemara joaten zen belaunaldi hori geroz eta zaharragoa da, eta belaunaldi berriekin konektatu behar dugu. Plataformekin ez gara mantentzen. Horrekin ezin ditugu pelikulak eraiki. Zu bazara belaunaldi berri honetako zinemagile bat, eta egin behar duzuna da zure belaunaldiko jendea konektatu. 

E.B.: Hori da. Ados nago. Aurreko batean gertatu zitzaidan kontu bat. Madrilen egon nintzen lanean duela bost hilabete, eta zinemara joaten nintzenean dena helduak ziren. Eta zerbait ez gabiltzala ondo egiten pentsatu nuen. Agian, gure belaunaldiko gauza bat da, baina bai gertatzen da zerbaiten edo norbaiten jarraitzaile bihurtzen dela jendea. Mundura nola saltzen zaren garrantzitsua da, eta horrek, modu batean edo bestean, baldintzatzen du gero jendea zinemara joatea. Dilema hori dut nik. Sare sozialekin gertatzen ari den fenomenoak zer ekarriko duen.

P.U.: Ni tartean nagoela esan nezake. Digitalizazioa bizi izan dut, eta pixka bat zahar sentitzen hasi naiz dagoeneko. Zuek duzuen ikuspegi teknologiko horrek bertigo apur bat ematen dit. Zuek ezagutzen duzue medio hori eta zuek hartu eta zuena egin behar duzue, eta zinemaren bidez gure kultura zabaldu. Nire ustez, garrantzitsua da pelikula euskaldun bat ateratzen denean horrekin ekitaldiak egitea, jendea zinemetara erakartzea. Ikusleak behar ditugu, eta, gainera, hasieratik behar ditugu, pelikula estreinatzen den unetik. Lehenengo astean ez bada ikusten, pelikularen osasunerako txarra izaten da. Niri beti esan izan didate rara avis bat naizela euskal mitologia euskaraz lantzen dudalako, baina zurekin eta beste zinemagile batzuekin hasi naiz ikusten nola ari zareten generoa esploratzen. 

E.B.: Nik Bartzelonan ikasi nuen, eta nire ikaskideen artean bazegoen tendentzia bat, ez-generora jotzekoa. Eta generoa aukeratu dugunak oso gutxi izan gara. Generoa Hollywoodeko pelikula handiekin erlazionatzen den ideia hori dago. Eta uste dut gai garrantzitsu asko alde batera uzten gabiltzala. Hibridazio bat sortu daiteke gaur egungo gaiak jorratzeko, eta gaur egungo belaunaldiek hori ikustea polita eta garrantzitsua da. Zinemaren munduan sartuta gauden gazteen artean, ikusten dut erreferenteek egiten dituzten gauzak egiten dituztela, naif eta guai izateko. Egiazko gauzak barren-barrenetik kontatzeko balio du generoak, eta kalitatezko gauzak egin daitezke. Garrantzitsua da zu bezalako erreferente batzuk izatea, gure belaunaldiak hori garatzen jarrai dezan. 

E.B.: “Zerbaitek ‘klik’ egin zidan duela urte batzuk ‘Errementari’ ikusi nuenean”

P.U.: Niri beti esan izan didate erotuta nagoela. Errementari defendatzen hasi nintzenean ekoizleen aurrean, baita nire lehenengo film laburrak defendatzen nituenean ere. Hori hemen ezin zela egin esaten zidaten. Eta gutxiago euskaraz. Erakutsi dugu posible dela eta, gainera, kalitatezkoa egin daitekeela. Eta generoak gero eta kalitate handiagoa du, nazioartean ere bai, eta heldua eta sakona dela ere esan daiteke. 

E.B.: Ideia hori indartzeko, esango nuke gaur egungo gazteok mugimendua eta aldaketa behar dugula –bideo bat minutu bat baino gehiagoan ikusteko lana behar dugu–. Eta generoak hurbiltzen gaitu horra, badelako zinema dinamikoago bat, ematen ditu ordu eta erdiz alternatiba ezberdinak. Joaten uzten ari garen ikusleak erakartzeko modua izan daitekeela uste dut. 

P.U.: Jende gaztea erakartzeko oso aproposa da. Nik beti sentitzen dut neure burua, nolabait, transmisio kate bateko katebegi bat bezala. Ahozko transmisioaren bitartez heldu zaizkidan ipuin horiek nire egin ditut; egon zen Jose Migel Barandiaran istorio pila batzen, istorio horiek umeentzako ipuinak editatu zituztenak eta txikitan irakurri nituenak, abestien sortzaileak –adibidez, Su Ta Gar Mari abestiarekin edo oso gogoko dudan Arrasateko Numen black metal banda–… Nik forma eman diet istorio horiei zinemaren bitartez, genero fantastikoaren bitartez, eta polita da zuk esatea ni erreferente bezala nauzula. Zu kate horren katebegi berri bat zara. 

P.U.: “Euskal mitologiak dauzkan elementuak oso boteretsuak dira gaur egungo kontuei buruz hitz egiteko”

E.B.: Polita da esaten ari zarena. Guk urteetan zehar jaso duguna bizi garen egoerarekin interpretatzen dugu eta gai gara hori transmititzeko. Esaten da zinemak balio duela barruan duzuna ateratzeko, eta egia da. Baina badago beste alor bat, dena besteendako ere egiten dugula, gauzek irauteko ere egiten dugula, denbora gelditzeko. Eta polita da jakitea hurrengo batzuek ere jasoko dutela guk landatutakoa, eta badago ardura bat gure aldetik. 

P.U.: Eta ardura ez da bakarrik materiala jasotzea, baizik eta zure ikuspegitik erakustea. Garrantzitsua da momentuko ikuspegi horiek jorratzea. Niretzako oso baliagarria eta garrantzitsua da, eta berezia norberaren ikuspegia erakustea. Hori da zinemaren balioa. Momentu zehatz batean ikuspegi zehatz batek sortzen duen obra.

E.B.: Egiten dugu egiten duguna barrenetik ateratzen zaigulako. Kontatu beharra sentitzen dugulako eta ezingo genukeelako barnean mantendu. 

P.U.: Gizartearen parte garen egia da. 

E.B.: Hori da. Ez da bakarrik “gustatzen zait lantzen duen gaia”, baizik eta “ukitu egin nau horrek”. Ideia horiek lurrera ekartzea, irudi gisa gure kasuan forma ematea. Ardura hori hartzen dugu. 

P.U.: Eta aurrera jarraitu behar duzue indarrarekin.

E.B.: Bai; zuk ere bai, e!

P.U.: Bai; jarraituko dut, uzten nauten bitartean.