Oier Santamaria: “LGTBI kolektiboaren historia gauza asko izan daiteke, baina ez da grisa, ez da tristea”

Irulegiko Eskuaren aurrean eseri gara Oier Santamaria historialari iruindarrarekin, iraganaz kontatu digutena eta ez digutena edozein momentutan kolokan jarri daitekeela erakutsi duen aurkikuntzaren aurrean. Izan ere, historia ez da iraganeko kontu bat, begiradaren arabera aldatzen doan zerbait baizik. Are eta begirada gehiago, are eta osatuagoa gizakiaren iraganaren kontaketa. Santamariak LGTBI kolektiboaren errepresioaren zein borrokaren ikerketan jarri nahi izan du berea, besteak beste. Izan ere, jasotakoari zerbait itzultzeko tresna bezala ere ikusten du historia.

Oier Santamaria, historialaria, ongi etorri TTAPera.

Mila esker gonbidatzeagatik.

Irulegiko Eskuaren aurrean gaude, Nafarroako Museoan bertan. Hau izan da, zalantzarik gabe, Euskal Herrian azken urteotan izan dugun aurkikuntzarik nabarmenena. Nola gogoratzen duzu, zuk, historialari bezala, aurkikuntza hori?

Errumanian bizitzen harrapatu ninduen. Berria ikusi nuenean, pentsatu nuen: “Bai, hau bada zerbait, baina kontuz, zuhurtziaz”. Dei egin nien hemen ezagutzen nituen pare bat pertsonari, irakasle ohiak eta abar. Oso garrantzitsua zen zerbait zela ulertu nuen segituan, oso azkar zabalduko zela eta jendeari iritsiko zitzaiola. Eta begira gero: jendeak lepokoak, belarritakoak eta denetarikoak egin ditu Irulegiko Eskuarekin, tarta bat ere ikusi izan dut.

Zergatik uste duzu iritsi dela hainbeste jendearengana?

Uste dut oso ulergarria den zerbait dela, hein handi batean. Ez dakigu bertan jartzen duen zorioneko edo sorioneke horrek guk uste duguna esango duen, baina ematen du, gutxienez, pistaren bat ematen duela, belarrian ezaguna egiten zaigula. Piezarekin enpatia sentitzen dugu. Forma ere erraz identifikatzen duzu, eskuaren dortsal hori antzematen da, azazkalak ere ikusten dira… Modu sinplean ulertzea erraza da, izugarrizko analisi tekniko bat egin behar izan gabe.

Nafarroako Museoan eskuaren gaineko bisita gidatuak egin izan dituzu. Zer da jendeak gehien aipatzen duena eskua ikusten duenean?

Jendeak txiki ikusten du, orokorrean. Eta bada faltsua edo kopia bat den galdetzen duenik ere, baina ez, hauxe da originala. Eskua iritsi zenean, izugarria izan zen. Aurretik bisita gidatuak ematen genituen museoan, baina, normalean, ikastoletako haurrei edo jubilatu taldeei. Egunero mila pertsona etortzea, ilara eginez eskua ikusteko, hori ez genuen ezagutzen. Lanez gainezka ibili ginen lehenengo hilabete horietan, inorekin hitz egiteko gogorik gabe iristen nintzen etxera. Baina oso guaiaizan zen, sortu zen beste askotan ikusi ez dudan interes bat, baita jende gaztearengan ere. Oso polita izan zen niretzat.

Goazen zure ibilbidearen jatorrira. Nondik datorkizu historiarekiko interesa?

Betidanik izan dut. Nire aitak historia ikasi zuen, gero gizarte langile bezala aritu zen, baina aurretik historialari izandakoa zen, artxiboetan lan egiten zuen. Nire etxean asko hitz egiten zen politikaz, gizarteaz, historiaz… Ulertzea nola iritsi garen zenbait puntutara modu historikotik ohikoa zen etxean. Nik errepublikanoen kantak abesten nituen, beste haur batzuek beste kanta batzuk abesten zituzten bitartean, kar-kar. Txikitatik jaso izan dut hori. Nafarroako Unibertsitate Publikoak Historia eta Ondarea ikasketak egiteko aukera ipini zuenean, argi ikusi nuen.

Historia finkotzat hartzen dugun zerbait da, baina hau kontatzeko modua aldatu daiteke, ezta?

Ikusi beharko zenituzke 1980ko edo 90eko hamarkadetako historia-liburuak, gaur egun, oraindik ere, unibertsitate-irakasle batzuek erabiltzen dituztenak, zoritxarrez. Oraingoak guztiz aldatu dira. Adibide oso on bat da hau, gure herriarena: Irulegiko Eskuaren aurretik eta beste kontu batzuk aurkitu aurretik, 90eko hamarkadara arte, herri agrafo bat zela esaten zen, hau da, berezko hizkuntzaren idazkerarik ez zuena; eta hori badakigu ez dela egia. Emakumeek ez zutela ehizatzen esan da, eta hori ere badakigu, gaur, ez dela egia. Zer esan emakumeen paperaz langile mugimenduan, LGTBI kolektiboaren historiaz… ez ziren existitzen. Eliteen eta jende boteretsuaren historia bat zen, XX. mendean aldatzen hasi zena. Azken hamarkada hauetan asko aldatu da, historialari belaunaldi berri baten inguruan hitz egiten ari gara.   

“Tradizioaren pisu izugarria daukagu gainean, baina tradizio hori, askotan, asmatutako gauza bat da”

Historiaz betidanik esan diguten esaldi bat: “Izan ginena jakin, garena ulertzeko”.

Bai. Tradizioaren pisu izugarria daukagu gainean, baina tradizio hori, askotan, asmatutako gauza bat da. “Iruñea ez zen inoiz musulmanen eskuetan erori”. Gaur, badakigu hori ez dela egia, Gaztelu Plazan aurkitu dira musulmanen 170 lurperatze baino gehiago, ez soilik militarrenak, baita zibilenak ere. Badakigu bazegoela nahasketa bat. Zergatik dugu erresistentzia baskoiaren mito hori? Erromatarrekin arazo handiak izan zituztela esaten da baita ere, baina badirudi integrazioa oso erraza izan zela… Fundatze-mito batzuk dira, guk bezala denek dituztenak. Orduan, gaur egun garena historiaren bitartez ulertzea ongi dago, baina arazoa da, normalean, gure historia mitifikatzeko erabili izan dela. Historia zientzia bat da, eta historia kontatzeko erabili behar da.

Absolututzat hartzen da historia, aldiz. Noiz hasten da gizakia historia idazten?

Idazten ikasten duen momentutik bertatik. Gizakiak beti izan du behar bat bere memoria idatzita uzteko, agian hilezkor izateko gogo horrekin. Horrek askotan eramaten gaitu gauzak goraipatzera. Erromatarrak dira horren adibide argiena, akaso. Baina gaur egun idazten dugun historian ere gertatzen da. Ez gara historia kanpotik ikusten duten pertsonak, objektibotasun absolutuz. Noski saiatu behar garela objektiboak izaten, baina soilik ikerketa-gaia aukeratzea bera bada zure subjektibotasuna inplikatzen duen zerbait. Ni beti saiatzen naiz, ekoizten ditudan gauza guztietan –ez bakarrik historiari dagokionez, baina baita horretan ere–, jaso dudan zerbaiten bueltan izan daitezen, badudalako nolabaiteko behar bat gizartearen estamentu batzuei bueltatzeko nik jaso dudan zerbait, eta hori historia ikertzen egiten dut. Eta hor badago, noski, subjektibotasun bat.

Ezinezkoa da objektibotasun erabatekoa?

Hori da, eta, posible balitz ere, ez dakit horrela izatea nahiko nukeen.

Akaso galdera egokia litzateke nork idazten duen historia, ezta? Orain arte, nork idatzi du historia?

Gizon zis-heterosexual txuri eta burgesek, azkeneko 200 eta 300 urtetan; eta nobleek, aurretik. Jende boteretsuak, orokorrean. Gaur egun, lan hau ordaindu egiten da, gutxi, baina ordaintzen da, baina, bere garaian, ez zen ordaintzen. Errege batzuek bazituzten beren kronistak eta halakoak, baina, orokorrean, historia-lan hauek kobratu gabe egiten ziren. Beraz, ezin zuen pertsona txiro batek egin. Ahozko historia bai, hori badelako historia transmititzeko beste modu bat, baina ahozko historia hori beste modu batean landu behar da, beste zailtasun batzuk ditu.

Dokumentuek pisu gehiago izan ohi dute testigantzek baino, eta horiek dira historialari batek dituen bi tresna nagusiak, ezta? Baina, azkenean, dokumentuak irabazten du.

Bai, eta horren aurka pila bat borrokatu dut nik, izan ere, ez du zentzurik. Nik ulertu dezaket dokumentuek garrantzia izatea, eta hala izan behar dute, baina dokumentuak zalantzan jarri behar ditugu, testigantzak zalantzan jartzen ditugun bezala. Errealitate pila bat ezin dira dokumentuetan ikusi: alde batetik, artxibategi askotan ezin garelako sartu, niri hori askotan gertatu zait; eta, bestetik, badirelako guztiz ikusezin bilakatu dituzten errealitate asko. Nola hurbiltzen gara gauza horietara? Arkeologiak ere balio digu horretarako. Beheko klasekoen historia ez da idatzi, baina, adibidez, hemen, Nafarroako Museoan, ikusi ditzakegu koilara baten arrastoak edo bainu-ontzi baten tapoiaren arrastoak. Eguneroko piezak dira, eta, horiei esker, aurkitu ditzakegu idazkiek kanpoan uzten dituzten errealitate asko. 

Eta zer gertatzen da begirada berriak sartzen direnean? Zer gertatzen da historia ofiziala zalantzan jartzen duen zerbait aurkitzen denean?

Hasteko, uste dut historiak aurrera egiten duela beste modu batean. Duela oso gutxira arte egiten zen historiak biztanleriaren %80 edo %90 kanpoan uzten zuen. Emakumeak ez ziren aipatzen, beraz, hor, erdia kanpoan uzten zen; behe-klaseko jendea ez zen ia inoiz aipatzen, ez bazen gertakari zehatz baten testuinguruan… Orain beste modu batean lantzen da, eta, hemen, eskertu beharra dago, adibidez, Ondarea eta Historia bezalako ikasketek planteamendua aldatu izana. Orain, jada ez da Historiaurrea I, Historiaurrea II eta Historiaurrea III ematen. Oinarri batzuk badituzu, baina, adibidez, Generoaren Historia landu dezakezu, Historiaurretik aro garaikideraino. Historia ulertzeko beste modu bat da, eta, nire ustez, norabidea hori da.

“Hemendik ehun urtera, dokumentalki bildu ez diren errealitate batzuk aztertzea oso zaila izango da”

Eta nola hezten da begirada hori? Zure kasuan, nola eraiki duzu zure historialari begirada?

Beti saiatzen naiz galdetzen: “Zergatik ez da aurretik hau egin?”. Subalternitateak lantzen dituen beste historialari batekin jardunaldi batean nengoela, Edurne Turrillasekin, aipatzen genuen: “Konturatzen zara beti ari garela subalternitateak lantzen? Kasu egiten ez dieten jendeaz hitz egiten?”. Eta ez dakit nahita edo nahi gabe den, baina egia da, askotan, ikusten duzula zure burua ordezkatuta horrelako figuretan eta pertsonaietan, eta nahi diezula zerbait oparitu. Egiten duzun arte, ezin duzu ulertu zeinen polita den joatea, adibidez, LGTBI borrokan parte hartu duen norbait elkarrizketatzera, eta entzutea erraten: “Nik ez nuen ezer egin”. Akaso, pertsona horri, aurretik, ez diote inoiz ezer galdetu, erreferente izanda ere, ez delako, noski, erreferente hegemonikoa izan. Begirada hori denboraren poderioz garatu dut, eta lagundu dit ikasitakoak. Irakasgai bat nuen, adibidez, Historia Subalternoa izenekoa, eta hori ez da ia inon gertatzen.

Historialari fokua jartzea da zerbaiti garrantzia ematea.

Oso garrantzitsua da alde hori, bestela, betirako galduko diren errealitate batzuk badaudelako. Hemendik ehun urtera, dokumentalki bildu ez diren errealitate batzuk aztertzea oso zaila izango da. Sentimenduen historia, adibidez, lantzen hasi da. Hori ahozkotasunetik landu behar duzu, eta landu behar duzu zure protagonistak hil aurretik.

Pertsonala politikoa dela erraten dugunean, zentzu osoa hartzen du, kasu honetan.

Niri grazia handia egiten dit, adibidez, erraten didatenean ez politizatzeko nire ikerketak. Niretzat, dena da politika. Zerbait aipatzea erabakitzen denean politikoa da, baita ez aipatzea erabakitzen denean ere. Erabaki bat ez hartzea ere bada politika.

Kontatzen ez denak gehiago definitzen du kontatzen denak baino?

Bai. Irudikatu, hemendik berrogei urtera, Nafarroan 2010-2020 artean egon ziren mugimendu sozialen inguruko ikerketa bat egiten duen pertsona bat, soilik gizonek egindakoak aztertzen dituena. Hor galderak sortzen zaizkizu, ezta? Zer gertatzen ari da hemen? Susmagarria litzateke.

LGBTI kolektiboaren inguruan ikertu izan duzu; zehazki, kolektiboak frankismoaren azken urteetan eta diktaduraren ondoko lehenengo hamarkadan bizitakoaz, bai errepresioaz baita borrokaz ere. Zerk eraman zintuen zure historialari begirada hor jartzera?

Erabaki honek ere Errumanian harrapatu ninduen. Argi nuen orain arte kontatuta ez zegoen historia bat kontatu nahi nuela, baina, batzuetan, badaukazu blokeo moduko bat. Lehen aipatu dudan esaldi horretan –gauzak bueltatzearen ideia horretan– pentsatzen jarrita, banituen bi bide: euskararen inguruko mugimenduak eta euskara bera ikertzea, euskaltzaletasunak eman didalako nire izaeraren erdia –oso erraza–; edo LGTBI kolektibotik joatea, kolektiboaren parte naizelako eta horrek ere eman didalako nire izaeraren parte oso garrantzitsu bat. Eta, aldi berean, esan nuen: euskararen inguruan ikertuko dute batek, bik, hiruk edo lauk, baina, nire ingurura begiratuta, LGBTI kolektiboaren inguruan ez du inork ikertuko. Aurretik ez da egin, azkeneko 40 urteetan ez da egin, zergatik ez naiz ni izango lehenengoa? Gero, izugarrizko lana eman dit horrek, baina, tira, beti izan naiz nahiko kamikazea.

“Ulertzen dut ultrateorizazioa eta akademikoki idaztea, baina nik idatzi nahi dut nire amak ulertu dezan”

Zeintzuk izan dira traba nagusiak?

Dokumentazioa lortzea izugarri zaila da. Zaragozako artxibategietan dago epaitegietako informazio gehiena. Bi urtez egon naiz deika eta deika, zorabiatzen zaituzte, mila buelta emanarazi, hemendik hara… Ez diet estimu gehiegi, egia esateko; denbora galtze handia izan da. Baina, bestalde, ahozkotasunaren aldetik historia landu ahal izatea zorte ikaragarria izan dela uste dut. Protagonistekin edo protagonistak ezagutu zituztenekin hitz egiteak historia eta zure bizitza ulertzeko modua aldatzen dizu. Hala ere, ni oso enpatikoa eta emozionala naiz, eta egon ziren asteak zeinetan ez nuen ohetik atera nahi, oso triste nengoelako. Hasieran, errepresioa landu nuen gehiago, baina, gero, antolakuntza politikoa eta borroka landu nituen gehiago, gauza positiboak lantzea ere behar nuelako. LGTBI kolektiboaren inguruan gauza asko daki jendeak, gure aitona-amonek ezagutzen dituzte, izen-abizenekin, Iruñea txikia delako, eta, bere garaian, jendeak asko hitz egiten zuelako kontu horien inguruan. Baina, gero, inork ez ditu bildu, inork ez die espazio bat eman. Eta garrantzitsua iruditzen zait kontatzea, erreparaziorako ez bada ere –horretarako oraindik gelditzen delako–, gutxienez, biltzeko.

Eta zer nolako Nafarroa, zer nolako LGTBI kolektiboa aurkitu zenuen ikerketa horren bitartez?

Harritu ninduen lehenengo gauza izan zen borroka horren lehenengo pausuak –edo, behintzat, pauso aurrerakoienak eta indartsuenak– Tuteratik eman zirela frogatzea. Batzuetan gertatzen da Iruñetik ikusten dugula Nafarroako hegoaldea askoz kontserbadoreagoa. Kasu horretan, Tuterako mugimendu feministaren barrenean zegoen lesbiana kolektiboak bultzatu zuen borroka. Lehenengo Harrotasunaren manifestaldietan, Bilbon, bere milioi bat biztanlerekin, 500 pertsona bildu ziren. Iruñean, aldiz, 200.000 baino gutxiagorekin, 600. Horrek erakusten du militantzia handi bat zegoela, eta feministek jarri zuten indar militante hori, beste toki askotan beranduagora arte gertatu ez zena. Espero nuen, baina harritu ere egin ninduen alderdi ezkertiar eta iraultzaileen barrenean lesbianek jasan zuten errepresioak. Gehienbat, lesbianek, baita gizonek ere, baina gehiago lesbianek, borrokalariagoak izan zirelako. Hala diote: “Tiroak trintxeran bertan zeuden”. Eta horrek oso triste sentiarazi ninduen, ni ere banatorrelako ezker tradizio horretatik. Eta 90eko hamarkadaz ari gara, ez lehenagokoez.

Hori ere erakusten digu historiak, hurbilean ere gertatzen dela gustatzen ez zaiguna…

Bai, eta uste dut aurrerapausoak oso azkar eman direla ezker abertzalearen baitan, norabide onean. Baina nik askotan aipatzen dut, ezker abertzaleaz ari garenean, edo sozialismoaz, edo komunismoaz, aurkitzen ditugun profilak lehenago direla gizon zis-heterosexualarenak, gainerakoa baino. Lehenago da gizon zis-heterosexuala, komunista baino; gauza asko ez dituenak ulertzen, eta, bere hegemoniaren aurka joaten direnean, horren kontra egiten dutenak. Ez da berria, inoiz ez da berria izan.

Zure ikerketan testigantzak bildu dituzu, protagonistekin egon zara. Zein istoriorekin gelditzen zara?

Ni gelditzen naiz Charo Berzosarenarekin. Charo da Tuterako mugimendu guztietako buru izandakoa, saltsa guztietan sartu zen. Bera lesbiana da eta lanetik bota zuten, bere garaian. Oso militantea zen. Egia da frankismo bukaeran eta trantsizio garaian, militantzia-kultura batzuk hiri handietatik kopiatzen zirela. Baina, Tutera bezalako hiri batean, klandestinitateak ez zuen zentzu handiegirik, elkar ezagutzen zutelako denek. Esaten zuen: “Korrika egiten nuen poliziaren aurrean eta gero kamiseta aldatzen nuen, baina, tira, azken batean, polizia nire aitaren laguna da eta badaki nor naizen”. Ez zuen zentzurik, baina egia da klandestinitatearen estrategiek mitifikatzen zutela, nolabait, militantzia. Oso arriskutsua zen momentu horietan, baina ematen zizun nolabaiteko erromantizismo bat, aurrera egiten laguntzen zuena. Horrelako istorioak kontatzen dizkizutenean, ikusten duzu begietan distira bat, iraultza oso hurbil ikusi duen pertsona baten ilusioa, eta oso berezia da hori.

“Harritu nau alderdi ezkertiar eta iraultzaileen barrenean lesbianek jasandako errepresioak”

Istorio gogorrak beharrezkoak dira, baina alderdi positiboak nabarmentzea ere bai, ezta?

Bai, hori sentitu nuen. Ez dakit egindako lana zenbatek irakurriko duten, normalean ikerketa hauek oso jende gutxiren eskutara iristen dira. Baina baldin badago norbait, adibidez, oraindik ez dena armairutik atera edo zalantzak dituena, pertsona horrek ez ditu soilik istorio gogorrak behar, behar duena da istorio politak entzutea. Eta badaude horrelakoak ere: lesbianen lehenengo futbol partidak Araban; Takoneran egiten zituzten hamaiketakoak, bertan biltzen ziren homosexualak jotzera joaten ziren eskuin-muturreko eskuadristak kontrolatzeko… Komunitatea sortzen duten gauzak dira, eta horri eman nahi nion garrantzia, bestela oso grisa da-eta historia. Eta gure historia, gure memoria eta gure kolektiboa bera izan daitezke gauza asko, baina ez dira grisak, ez dira tristeak.

Historia izan daiteke eraldaketarako tresna, alde horretatik?

Bai, egiten dugun guztia bezala. Ez soilik historiatik, guztiok eraldatu dezakegu gizartea. Guztiok elkarrekin zeozer egin dezakegu, eta mundu hau eraiki behar dugu modu positiboan; edo bagoaz pikutara. Horretarako baliatu behar dugu historia ere. Nik beti egiten dut kritika bat: ulertzen dut ultrateorizazioa eta akademikoki idaztea, baina nik idatzi nahi dut nire amak ulertu dezan.