Oier Plaza: “Memoria historikoa argi bat da iluntasunean eta akatsak ez errepikatzen laguntzen digu” 

Berba jarioa eta etorria duen elkarrizketatu horietako bat da Oier Plaza Gartzia dokumental-egilea. Istorioak irudietan kontatzen bezain ondo moldatzen da istorio horiek berbaz azaltzen. Azkenaldian, memoria historikoaren gaia lantzen ari da, eta haren ibilbidean marka utzi duen lana da Popel, zuzendu duen azken dokumentala. Bigarren Mundu Gerran desagertu ziren errepublikanoen errautsen istorioa kontatzen du. Bi ikerketa hartzen ditu abiapuntu moduan: bata, Busturiako errepublikano baten lobak hasitakoa; bestea, Bilboko irakasle batek Kataluniako errepublikano bati buruz bere kabuz hasitakoa. Haritik tiraka, gertakari sinestezina deskubritzen dute. Pragako errausketa-labe bateko arduradunak bere bizitza arriskatu zuen naziek eraildako errepublikano haien errautsak gordetzeko. Eta, hala, historiak utzi dituen injustizien krudeltasuna ez ezik, senideen duintasuna berreskuratzearen emozioa islatzen du Popel-ek.

Oier Plaza, ongi etorri!

Eskerrik asko!

Ikus-entzunezkoetan aritzen zara zu, dokumentalak ere egiten dituzu, eta zuzendu duzun azken dokumentala, Popel, Zinemaldian egon da ikusgai; zer izan da hori zuretzat?

Zinemaldia izan da gure istorioa ezagutzera emateko kristoren erakusleihoa. Orduan, nik uste dut hori lortzen dela: landu duzun eduki horretaz berba egitea jendeak. Kasu honetan, gainera, guk ezagutzera eman gura izan dugun istorio bat da. Orduan, primeran!

Eta nola funtzionatzen du? Nork deitzen dizu esateko zure lana hautatu dutela? Nolakoa izaten da prozesu hori?

Deialdi bat zabaltzen da; kasu honetan, guk hor badaukagu pertsona bat jaialdietara-eta bidaltzeko dokumentala, dokumentazio guztia… Eta, azkenean, pertsona horrek esan zigun: “Zinemaldian egongo da”. Guk dokumentala Pragan estreinatu genuen, eta, normalean, jaialdiek gura dute zure lana bertan estreinatzea, eta zalantzak eduki genituen Donostian egongo zen edo ez. Baina, zorionez, egon da eta aukera bat izan da istorioa ezagutzera emateko.

Istorio ederra da Popel; zer kontatu dezakezu lanari buruz?

Popel berbak esan gura du errautsak txekieraz. Eta Bigarren Mundu Gerran desagertutako errepublikanoen errautsak dira dokumentalaren elementu zentrala. Pertsona haiek orain 80 urte desagertu ziren, eta orain gutxi egindako ikerketa batek istorio harrigarri bat deskubritzen du: 2.200 pertsonaren errautsak ezkutatu zituela Pragako errausketa-labe bateko zuzendariak, eta, tartean, gure istorioan protagonista diren errepublikano haien errautsak. Orduan, dokumentalak ikerketa bat kontatzen du.

Istorio ezberdinak dira, baina elkar gurutzatzen dute.

Bai. Hari narratibo ezberdinak egon ziren dokumentalaren gidoia egiterakoan hasiera-hasieratik,  jauzi denboralak daudelako eta hainbat lekutara goazelako: Gernika, Pragan gaude, Alemaniako Flossenbürg herrian…–. Eta gero, jauzi denboralak daude: gaur egungo ikerketa, lehen gertatu zena… Baina, azken batean, hari nagusi bat dago, eta da ikerketa. Ikerketa hori Unai Eguia irakasleak abiatzen du, Javier Cercasen El impostor liburua irakurri eta gero. Eta hori da hari nagusia.

Eta nola iritsi zitzaizun zuri istorio hau? Nondik hasi zinen tiraka?

Ni gernikarra naiz eta Anjel Lekuona deportatu errepublikanoaren istorioa ezagutzen nuen bere senideen bitartez, gernikarrak direlako, Gandarias familia. Eta hor Anton Gandarias ibili zen Anjel Lekuona bere osabaren istorioa lau haizeetara zabaltzen, deportazioaren gaia Euskal Herrian ez dela askorik landu. Eta hark landu egin du, hitzaldiak egin ditu, baina Antonek ere ez zekien benetan bere osabaren errautsak Pragako errausketa-labe baten agertuko zirenik. Niri Pragan egon zitekeen zurrumurru hori heldu zitzaidan Antonen ahotik, eta orduan piztu zitzaidan interesa. Azkenean, Anjel Lekuonarena bezalako istorioak milaka daude; milioika, seguruenik. Hau da, deportazioa, Bigarren Mundu Gerra, kontzentrazio esparruetan hil diren pertsonak… Euskal Herrian ehun eta piku izan ziren. Baina badago dena aldatu zuen gertakari bat: errausketa-labe bateko zuzendari Frantisek Suchyren istorio hori. Hor pentsatu nuen konexio asko zeudela eta istorio oso potentea zela, kontatu egin behar zela, duen indarragatik. Hain zuzen ere, uste dut dokumentalak memoriak daukan indarra kontatzen duela. Alde batetik, Frantisek Suchyk 2.200 pertsonaren errautsak gorde zituelako bere bizitza arriskatuz, hilda egon ziren pertsonen memoria gordetzeko. Zer beharrizan, ezta? Baina berak argi zuen memoriak nolako indarra daukan, hildako batek nolako indarra daukan bere gertukoengan eta bera maite duten pertsonengan. Orduan, uste dut hor dagoela giltzarria: memoriaren indar hori, zelan hasten den ikerketa bat hemendik, Gernikatik, eta Bilbotik. Eta hori ere memoriaren indarraren eraginez da.

“Memoriak daukan indarra kontatzen du ’Popel’ dokumentalak”

Eta gero, errausketa-labeko istorioa. Sinestezina da.

Frantisek Suchy zen zuzendaria. Askotan, gure iruditeriak sortzen ditu irudi batzuk ez dutenak bat egiten istorio honekin. Ze pentsatzen dugu erraustegi bat edo gorputzak erretzeko labe bat, eta gabiltza pentsatzen kontzentrazio esparru bateko labeetan. Kasu honetan, errausketa-labe zibil baten inguruan gabiltza, oso aurreratua, oso modernoa bere garairako. Suchy zuzendaria zen eta 1942an berari hasi zitzaizkion iristen Txekiar Errepublikan nazien kontra erresistentzian ibili ziren pertsonen gorpuak. Pertsona haiek erail egiten zituzten Pancraceko kartzela baten, gehienak gillotinatuta. Harrigarria da, ze naziek gillotina bat jarri zuten kartzela hartan. Eta berari heltzen zitzaizkion gorpu horiek, eta berak, desobedientzia ariketa baten, esan zuen: “Nik gorpu horien errautsak gordeko ditut eta zerrendak osatuko ditut”. Berak zituen aginduak ziren errautsak botatzea eta euren izenak inon ere ez agertzea. Horregatik, gauez izan behar ziren errausketa horiek, hirugarren txandan, nazien zaintzapean… Eta berak sortu zuen sistema bat zerrenda horiek ezkutuan grabatzeko, ze agiri batzuk sinatu behar zituen. Naziek hilketaren inguruan sortu zuten burokrazia horretan zirrikitu bat aurkitu zuen informazio hori eskuratzeko eta errautsak gordetzeko. Orduan, gerra bukatzen zihoala hasi zitzaizkion iristen deportatuen gorpuak. Praga inguruan kontzentrazio esparru ezberdinak egon ziren, han egon ziren Anjel Lekuona, Enric Moner eta beste bost errepublikano eta baita Frantziako Estatuko jende gehiago. Horrela, zuzendariak txekiar erresistenteekin egiten zuena deportatuekin egin zuen. Eta are gehiago, gerra bukaeran errauts haiek ontzietan hasi zen gordetzen. Deportatuek zenbaki bat ekartzen zuten idatzita eta zenbaki horrekin jakiten zuen zehatz-mehatz: “Gorpu hau Anjel Lekuona da. Erraustuko dut eta gordeko ditut bere errautsak ontzi baten”. Orduan, berak erraustu zituen 2.000 pertsona ingurutik 300 bat ontzietan gorde ahal izan zituen. Beste errauts batzuk hobi komun antzeko baten gorde zituen, eta gero, gerra ostean atera ziren. Orduan, istorioa konplexua da, ikusi duzun moduan, eta, horregatik, dokumentalarekin buruko min handia izan dugu dena ondo azaltzeko. Strasniceko errausketa-labea egia da oso leku berezia dela, eta lehengoan beste elkarrizketa baten galdetzen zidaten ea zein izan zen errodajeko edo grabazioko momenturik hunkigarriena. Strasnicen lanean egon ahal izatea, jakinda ez dela ezer aldatu. Berdin jarraitzen du, oso modernoa zen 1930ean egin zutenean eta oraindik martxan jarraitzen du. Eta jakitea han egon zirela Anjel Lekuona, Frantisek Suchy bere desobedientzia ariketa horrekin eta oraindik segitzen duela martxan, leku oso potentea, oso berezia.

Esan duzu zaila izan dela dokumentala egitea; ze zentzutan?

Fikzioa egiten duzunean gidoi bat idazten duzu eta saiatzen zara gidoi hori eramaten irudietara, eta horretarako dituzu aktoreak, horretarako dituzu eszenak, dekoratuak… Guk gidoi bat egin genuen dokumentala hasi genuenean, Garazi Velascorekin, eta egin genuen gidoi hori geratu dena baino ausartagoa zen. Zein zentzutan? Jauzi denboral gehiago, hari narratiboak nahasten ziren, hasten ginen zinta baten erreprodukzioarekin… Frantisek Suchy kartzelan egon zenean bere amak bidali zion zinta bat eta harekin hasten ginen, eta askoz disruptiboagoa zen. Baina gero konturatu ginen hain konplexua dela istorioa eta hainbeste hari eta hainbeste elementu dituela, finkatu behar genuen norabide zehatz bat. Eta orduan ikerketak egiten du dena eta horrek zabaltzen ditu momentu guztiak, jauzi tenporal guztiak, espazio geografiko guztiak. Dokumentalaren edizioaren hamaika bertsio ditugu!

Zenbat denbora eman duzue hau egiten?

Hasi ginen 2022ko udaberrian eta martxoan bukatu genuen. Ondoren, apirilean estreinatu zen, Pragan.

Erraza izan da dokumentalean parte hartzeko familiak konbentzitzea?

Kasu batzuetan, bai. Kasu batzuetan, oso sentsibilizatuta daude, eta memoria ariketa hasi duten familiak eduki ditugu tartean. Uste dut guk esku artean eduki ditugun senitartekoek ahalegin hori eginda izan dutela. Ez dute eduki informazio hori, non erraustu zituzten eta Frantisek Suchyren istorioa. Baina kasu gehienetan erraza izan da beraiekin lan egitea, salbuespen batzuk kenduta. Dokumentalean azaltzen da sekuentzi bat non Unai Eguiak, ikerketa egin duen irakasleak, deitzen dion lehenengoz erraustutako pertsona baten iloba bati, eta eurentzako harridura handia izan zen hori jakitea, eta euren kasuan, momentu hartan, ez zuten gura parte hartu kameren aurrean. Eta errespetagarria da eta zaindu egin behar dira jendearen sentimenduak eta prozesuak. Baina, orokorrean, uste dut oso pozik geratu direla dokumentalarekin. Kritikak eta prentsak zer esaten duten kontuan izan dezakezu, baina, agian, ez da hain garrantzitsua; bai, ordea hildakoen senideen iritzia. Eta gustura egon ziren; beraz, ni ere gustura!

Istorio kontatzaile bakarrik ez, lekuko ere izan zarete; une oso bereziak ikusten dira dokumentalean, eta zuek une horien parte izan zarete.

Bai. 2022ko apirilean, justu hasi ginenean dokumentalaren harian sortzen, Pragara joan ginen senitartekoekin. Lehenengoz joan ziren hara, eta hori ere oso berezia izan zen. Frantisek Suchy ez dago bizirik, baina Frantisek Suchyren semearen alarguna, Eva Suchy, etorri zen errausketa-labera, eta oso-oso hunkigarria izan zen. Ze, azkenean, senitartekoek gura zuten norbaiti eskerrak eman. Zu zoaz hara eta esaten duzu: “Nik, gutxienez, badakit pertsona batek nire senitarteko maitatu hori duintasunez zaindu duela, nahiz eta hilda egon. Norbaitek duintasunez tratatu zituela errausterakoan eta euren errautsak gordetzerakoan”.

“Kritikaren eta prentsaren iritzia baino garrantzitsuagoa da hildakoen senideena”

Zauriak ixten laguntzen du horrek…

Bai. Pentsatzen duzu: “Injustizia itzela pasatu zuten, Europa guztitik eraman zituzten eta hil zituzten txakurren moduan”. Orduan, gutxienez, jakitea norbaitek ondo zaindu zintuela azken une haietan… Badago beharrizan hori, eskerrak ematearena, zauriak ixtearena edota egia jakitearena. Agian, justizia egiteko ez, baina zauri horiek sendatzen joateko bai.

Asko markatu zaitu dokumental honek?

Bai. Niretzako ikasketa prozesu bat izan da. Dokumentala koprodukzio bat da: Gernikako Fmk Filmak enpresa eta gure ekoiztetxea, alde batetik, baina baita Pariseko Babel Doc eta Pragako Cinepoint. Eta dokumentalaren arkitektura hori sortzea, koprodukzio formula baten, hizkuntza ezberdinekin lanean egotea, horren gai potente bat lantzea… niretzat ikasketa prozesu handi bat izan da. Pribilegiatua sentitzen naiz istorio hau kontatu ahal izateagatik. Eta bere drama guzti horretan zerbait positiboa ere izan du, memoria ariketa sendagarri eta baliagarria egiten zabiltzalako. Gertakariak pasatu ziren, hor ez dago atzera bueltarik, baina, gutxienez, saiatzen zara gertakari haiei buelta bat ematen. Ezagutzera ematen dituzu, eta ezagutzera ematen dituzunean, argi apur bat zabiltza jartzen iluntasunean. Eta uste dut memoria ariketa egiteak, hain zuzen ere, horretatik asko daukala. Dokumentalean ideia hori badago, argi bat iluntasunean, eta argi horrek laguntzen digu aurrerapausoak ematen, gure akatsak ez errepikatzen, sufritzen dutenekin enpatizatzen. Historiografiak historia kontatzen du, baina detaile txikietara joan behar badugu, behar ditugu sorkuntza lanak; artea behar dugu. Eta uste dut dokumentala hor kokatzen dela. Gizartean, orokorrean, joera bat dago dena ahaztekoa, eta, ez ahazteko, behar ditugu seinale horiek edo marka horiek sortu. Marka horiek dira: margo bat, antzerki obra bat, dokumental bat, olerki bat edo bertso bat. Eta nik uste dut dokumentala ere hor kokatzen dela. Alde batetik, historiografia dago, eta, beste alde batetik, sorkuntza behar dugu, memoria ariketa egiteko. Eta memoriarik ez daukan gizartea gizarte fantasma bat da, ez dauka perspektibarik. Gizartean beste ariketa asko egin behar ditugu: protestatu egin behar dugu, eskubideak aldarrikatu behar ditugu, Gazaren kontrako genozidioa salatu behar dugu, baina memoria ariketak ere egin behar ditugu.

Eta zer da dokumentala ikusi ostean norbaitek esan dizun politena?

Dokumentalean errepikatu den ideia bat da hutsune bat betetzearena. Eta nik uste dut dokumentalak hutsune bat betetzen duela. Eta pertsona batengan hutsune hori zama bat bihurtu denean, ikustea zama hori nola arintzen den, hutsune hori betez… Hori da gauzarik ederrena.

Lehen esan duzu dokumentala Pragan estreinatu zela. Argi zeneukaten hori?

Ez. Baina ikusi genuenean senideek joan behar zutela Frantisek Suchy omentzera eta estatu mailako ekitaldi bat izango zela, aprobetxatu egin behar genuela pentsatu genuen. Normalean, horrelako dokumentalak jaialdietara bidaltzen dira. Guk Pragan egingo genuela erabaki genuen; senideak zihoazen, albiste izango zen eta dokumentala ikusteko aukera zen; non eta Pragan. Orain dokumentalak bere ibilbidea egingo du. Zinemaldiaren ostean, gure asmoa da zinema-aretoetan egotea, aurrestreinaldi bat egitea eta proiekzio bereziak egitea: Berlinen, Parisen, Madrilen, Bartzelonan, Figueresen Enric Monerren herrian, Busturian, Gernikan… Memoriarekin eta gure istorioarekin lotura duten lekuetan proiekzioak egin nahi ditugu, eta oraindik gehiago zabaldu Popel.

Bai, eta jende guztiak jakin dezala zer gertatu zen.

Nik uste dut hori dela helburua. Jakin behar dugu, iraganean zer pasatu zitzaigun orokorrean gizarte moduan, baina baita ere beti dagoela itxaropenerako leiho txiki bat drama horretan guztian. Nik uste dut istorioak hori kontatzen duela, Frantisek Suchyren desobedientzia ariketa handi harekin eta senitartekoek egiten duten memoria erresistentzia lanarekin. Haiek ez balute ezer egingo, inork ez luke egingo eta 80 urte igaro eta gero martxan jartzea ikerketa bat eta determinazio hori izatea eta ate pila jotzea eta orduak eta orduak ematea pertsona batzuen memoria duintzeko…

“Gizartean dena ahazteko joera dago, eta, horregatik, markak sortu behar ditugu; kasu honetan, dokumentala da marka”

Ez da memoria historikoaren inguruan egin duzun dokumental bakarra; aurretik, Erorien Haranarekin lotutako beste bat egin zenuen.

Memoria historikoari buruz gabiltzanean, azkenean, istorio pila bat daude berreskuratzeko, eta, berreskuratzen ditugunean, pertsona haien memoria duintzen gabiltza. Eta uste dut oraindik kontatzeko asko dagoela, pertsona asko daudela oraindik beraien duintasuna berreskuratu behar dutenak. Eta Erorien Harana da espazio bat; nik esango nuke, memoria ariketaren kontra egiten duten munstro ikaragarri bat. Espazio beldurgarri bat da; bakarrik bertan egoteak ileak tente jartzen zaizkizu. Han ehortzita edo bahituta dauden euskaldunen familiei jarraipena egin genien. Hortik irten zen dokumental bat telebistarako egin genuena. Eta oraindik istorioa zabalik dago, ez dituztelako euren arrastoak edo hezurrak berreskuratu, eta han jarraitzen dute, eskumak traba pila bat jartzen dituelako. Eta ez dakigu zenbat iraungo duen. Lotsagarria da egoera hori. Ematen du gobernu batek gaitasuna daukala edo eduki beharko lukeela, legez, bahitu ziren gorpu batzuk handik ateratzeko, eta badirudi ezin duela. Orduan, Memoria lurperatua dokumentala egin genuen eta Markak-en ere egon nintzen, Hannot Mintegiak zuzendu zuen dokumentalean. Zornotzako emakumeen kartzelaren inguruan ere lan bat egin genuen, dokumental bat, oso ondo funtzionatu zuena. Eta hori zen helburua: jendeak jakitea Karmelo ikastetxean emakumeen kartzela bat egon zela eta zer gertatu zen han. Niri tokatu zait, azkenaldian, memoriarekin lotuta dauden gaiak jorratzea. Ez dakit kasualitatea den, edo Gernikakoa naizelako den, baina tokatu egin zait.

Beste arlo batzuk ere jorratu dituzu; Floridan, Daniako frontoiaren itxieran ere egon zinen. Zesta-puntaren aldaketa edo eboluzio hori ere kontatu duzu.

Zesta-punta bada gauza bat hurbiletik jarraitu izan dudana, Gernikan berreskuratzen hasi zenetik. Daniara joan aurretik, egia da Gernikan zesta-punta egon dela pixka bat indarra hartzen. Baina Daniakoa inflexio-puntu bat zen eta guk nahi genuen, gainera, markatu inflexio-puntu moduan. Estrategia bat zen komunikazio aldetik, hor ETB ere sartu zen, eta Daniako frontoiaren itxiera hark diskurtsoa aldatu zuen: “Zesta-punta munduan zehar ibili da eta orain etxera bueltatzen da. Eta ibilbide hori egin eta gero, zaindu dezagun hemen”. Uste dut mezu hura sustraitu egin zela, eta gerora ikusi dugu emaitza. Pribilegiatua izan nintzen, AEBetako azken frontoi industrialaren itxiera hura ikusi eta dokumentatu ahal izan nuelako. Baina niretzat pribilegio handiagoa izan da ikustea dokumental haren eta egin zen kanpainaren eta lanaren ostean zesta-puntak hartu duela ibilbide positibo bat. Oraindik asko dago egiteko, baina nik asko disfrutatzen dut frontoira noanean, eta hori oso perspektiba pertsonaletik diot, baina uste dut jendeak disfrutatu egiten duela zesta-puntarekin. Gure kirol bat da, zaindu egin behar dena, beste askoren moduan. Ezina, ekinez egina.

Zein beste proiektu dituzu esku artean?

Orain badaukat beste dokumental bat esku artean, askorik kontatu ezin dudana. Baina banabil dokumentalaren gidoiarekin lanean.

Gaia-edo ezin duzu aurreratu?

Euskal sortzaile baten inguruan da lana.

Horrekin geratuko gara. Irrikan gaude ikusteko, eta jarraituko dugu gertutik zure lana. Oier Plaza, eskerrik asko!

Oso ondo. Zuei!