Nerea Gartzia eta Asier Galartza: “Gure hizkuntzak eta kulturak egiten gaituzte ezberdin, eta hor ekin behar dugu”

Nerea Gartzia (Ondarroa, 1976) eta Asier Galartza (Muxika, 1996) umorean murgilduta dabiltza. Lehenak Hil da jainkosa antzezlana estreinatu zuen urte bukaeran Ainhoa Etxebarriarekin batera, eta bigarrena Bostok bakarrizketa saio bereziaren birarekin dabil. Transmisioaren inguruan mintzatu dira, Durangoko Azokaren bueltan.

Asier Galartza: Kaixo, Nerea, zer moduz?

Nerea Gartzia: Kaixo, Asier, ondo. Zeu?

A.G.: Hemen, ondo. Durangora bueltatxoa ematera etorrita. Aurten, agian, bereziagoa izan da.

N.G.: Bereziagoa, zer dela eta?

A.G.: Forma eman diogu bakarrizketa saio bati, plazaratzeko egokiago izateko, batez ere. Bostok du izena lanak, bakarrizketan aritzen garen bost lagun gaude-eta. Bost profil, bost umore mota… Lau gipuzkoarrak dira…

N.G.: Bai, e? Eta, zeu bizkaitar bakarra?

A.G.: Oraindik ez gara parekideak horretan. Genero aldetik ere hiru gizonezko gara, hor ere ez gara parekideak… Etorkizunean begiratzeko zerbait da. Baina, oraingoz, horiek gabiltza. Plaza batzuk egin ditugu dagoeneko. Eta zu? Zertan ari zara?

N.G.: Hil da jainkosa antzezlana idatzi zuen Ainhoa Etxebarriak, Pabellon 6-ko lehiaketan aurkeztu genuen, eta irabazi egin genuen! Beno, irabaztera joan ginen… Ainhoak argi zuen. Eta Ainhoari ez nion hutsik egin nahi. Beraz, Kriseilu Saria irabazi genuen, Getari Etxegarairekin eta Ugaitz Alegriarekin batera; ondarrutarren artean berdinketa teknikoa eman zen, kar-kar. Lehiaketarako 20 minutuko pieza izaten da, baina Ainhoa Etxebarriak beste eszena batzuk sartzea ere bazuen buruan, eta, beraz, 20 minutukoa, 40 minutukoa eta ordu eta laurdenekoa ditugu, hiru bertsio. Umoretik egiten dugun antzezlan bat da, baina baita inprobisazioa ere. Zati baten berak idatzitako testua oholtzaratzen dugu, baina, une batean, publikoarekin, elkarri eragiten hasten gara.

A.G.: Ze ederra. Gure kasuan, normalean, bakoitzak dozena bat minutu egiten ditugu oholtzan, eta, horregatik, ordu eta laurdeneko saioa izaten da, gutxi gorabehera, eta badu inprobisaziotik ere. Baina nik segurtasun minimo bat behar dut gauzak egin ahal izateko. Ez daramagu denbora asko agertokietara igotzen, eta ausart igotzen garela esango nuke. Horrek ematen du bertigoa… Zuk urte batzuk badaramatzazu igotzen…

N.G.: Bai… Profesional moduan 35 urterekin hasi nintzela esango nuke, hau da, soldata batekin edo Irrien Lagunak taldean Marikalanbreren papera egiten; eta gero, baita beste mila gauzatan ere, bulegoko lanak eta komertzial lanak ere egiten nituelako. Irrien Lagunak taldeko etapa amaitu nuen, 2022ko Gabonetan. Lekeition izan zen azken saioa. Nik eta nire lankide batek hor bota genituen azken malkoak Irrien Lagunekin.

A.G.: Ze ona.

Nerea Gartzia: “Faltan botatzen dut gazteak antzerkira animatzeko transmisioa”

N.G.: Bai. Eta Irrien Lagunak taldearekin ibili bitartean, beste gauza batzuk esploratzen ere aritu nintzen. Helduentzako obrak, performance itxurako antzezlanak… Eta, pandemia garaian, Ainhoa Etxebarriarekin batera, hasi nintzen show bat egiten, Bibitxa, umorezko antzezlan bat. Eta hortik beste guztia etorri da. Eta zu, Asier, bertso mundutik zatoz, ezta?

A.G.: Bai.

N.G.: Eta nola heldu zara bakarrizketen mundura?

A.G.: Apur bat leku ezberdinetatik. Egia da oso umetatik ibili izan naizela bertso eskolan, txapelketetan, oso sartuta. Baina beti eduki izan dut umorerako joera handia. Eta esango dut hautu ausarta egin nuela une baten: Muxikan, gure auzoan, jaietan, auzo-antzerki bat egiten da, eta ikusteko oso polita izaten da, auzo guztiak parte hartzen duelako. Gidoi moduko bat badago, baina ia-ia idatzi barik. Pertsonaiak banatzen dira, eta auzotarren esku uzten da. Eta obraren bukaeran, abade bat egoten da, jaiei bukaera ematen diena. Urte askoan, pertsona handi askok egin dute abade paper hori, Alex Sarduiren aita Deunoro bertsolaria izan zen horietako bat, eta hark bakarrizketa kutsua eman zion. Ni 16 urte nituenean heldu nintzen, ez zitzaidan gustatu aurrekoak zer egin zuen, eta hurrengo urtean ni izango nintzela erabaki nuen. Oholtzan ibilitako pertsona bat izanda, ez zitzaidan zaila egin, eta umorezko testu bat prestatu nuen.

N.G.: Zuk idatzi zenuen? 16 urterekin! Ze ona!

A.G.: Ausarta izan nintzen, bai. Gainera, nik ez dut ez jaunartzerik ez ezer egin, eta Elizaren erreferentzia pila sartu nituen; denak eskandalizatuta gelditu ziren… Baina, gero, hori garatzeko, Euskal Herrian ez zegoen espazio gehiegirik. Barre librea saioa irten zen une batean, baina apur bat inpostorearen sindromea sartu zitzaidan momentu hartan… Denbora batera, Hiru Damatxo ekoiztetxeak bakarrizketa saio bat aurkeztu zuen. Dokan egin nuen nire lehenengo bakarrizketa, eta, hortik, apur bat elur-bola egin da dena. Saretze bat. Kontaktuak, eta handik hona eta hemendik hara ibiltzea. Eta uste dut euskarazko bakarrizketen kontuak beste dimentsio bat hartu duela gaur egun. Ez dut esango inondik ez gatozenik, aurrekari batzuk egon direlako Euskal Herrian; jendea ibili da hau berau egiten. Baina kolektibizatzen ari gara, eta hori uste dut ez dela horrenbeste egin.

N.G.: Hori da. Esaten duzu egon dela jendea horretan, baina, agian, ez da izan hain ikusgarria. Herri bakoitzean, seguru, beti egon izan dela baten bat.

Asier Galartza: “Umorea hemendik egiten dugu, Euskal Herriko erreferentziak erabilita; horregatik da berezia gure emanaldia”

A.G.: Eta gero, Kike Amonarriz, Jon Plazaola eta izen propioak izan direnak. Baina guk hori, moduren batean edo bestean, kolektibizatu egiten dugu. Bakarrizketa saioak eskaintzen ditugu, ez izen-abizen bat. Orain arte transmisioan jaso ez dugun zerbait ematen digu horrek. Hori eraikitzen ari garela esango nuke.

N.G.: Azkenean bada eraikitzailea. Eta ereduak ere sortzen ari zarete atzetik etor daitezkeen 16 urteko gaztetxoentzat.

A.G.: Hori ikusteko dago, bai… Zuek ere, antzerkian, nahiko kolektibizatuta zaudete, ezta?

N.G.: Ondarroa beti izan da asko mugitu den herri bat. Nire umetako ilusioa herriko bandan jotzea izan zen, eta bete nuen. Saxofoia jo nahi nuen, baina eskuak ez zitzaizkidan heltzen eta klarinetea eman zidaten, kar-kar. Eta beti izan naiz ipurterre bat, agian, nire bizitzan, protagonismo falta bat ere eduki izan dudalako: 3 urte nituela, anaia ni jaiotako egun berean jaio zen, beraz, agur nire eguna; ikastolan sartu nintzen eta beste Nerea bat ere bazegoen, beraz, agur Nerea, Nerea Gartzia nintzen jada. Protagonismo falta demasa. Beraz, derrigor, nonbaitetik irten behar izan nuen.

A.G.: Eta hortik antzerkira?

N.G.: Bai. Ikastolan, 8. mailan, jaialdi bat egiten zen, ikasketa amaierako bidaiara joateko dirua batzeko. Elementu ezberdinak zituen jaialdi hark, baina erdigunea antzerki-lan bat zen, 40 minutu inguruko lan bat. Eta nik antzerki horretako protagonista izan nahi nuen. Antzerkia Juana Bixenta Olaberen gainekoa zen, eta nik hura izan nahi nuen. Irakasleak esan zidan beste gauza bat zuela idatzita niretzat, eta, egia esateko, mesede handia egin zidan. Dendari baten papera eman zidan, eta dena saldu behar genuen Benidormera oporretan joateko. Umoretik egin genuen, eta oso dibertigarria izan zen prozesu osoa. Juana Bixenta Olabe baino gehiago gustatu zitzaidan, kar-kar. Eta hortik, umorera salto egin nuen. Orduan, Euskal Herrian, emakume umoregile erreferenterik ez zegoen ia. Bi eta bat agian? Elena Irureta eta Ane Gabarain? Baina nik ez nituen oholtzan ikusten. Bestela, Espainiako telebistan ikusten genituenak zeuden; Lina Morganengandik asko jan dut nik, esaterako. Gure ama galiziarra da, izugarri gustatzen zitzaion Morgan, eta asko ikusten genuen etxean. Euskal Herrian ez da egon puntu horretara heldu den emakumerik. Eta gustatuko litzaidake baten bat edukitzea. Gaur egungo Aitziber Garmendia bezala, adibidez; edo Ana Goitia, Ainhoa Etxebarria…

A.G.: Bai horixe.

N.G.: Bestetik, Asier, zuk bakarrizketetan euskalkia erabiltzen duzu, ezta?

A.G.: Bai. Ez dakit zenbateraino izan den hautu kontziente bat edo ez. Uste dut bakarrizketen formatuak eskatzen duela ahalik eta naturaltasun handienarekin egitea. Gero, hori gezurra da, baina zer esango dizut zuri…

Nerea Gartzia: “Nire garaian, Euskal Herrian, emakume umoregile erreferenterik ez zegoen ia”

N.G.: Kar-kar. Grazia handia egiten dit!

A.G.: Ahalik eta naturalen agertu behar zara oholtzan. Eta ez dut uste euskara batu artifizial bat daukadanik, baina uste dut euskalkian gehiago irabazten duela formatu honek. Algaraka deituriko bakarrizketa lehiaketa bat antolatu zuten, eta euskalkian parte hartu nuen. Ana Goitia izan zen epaileetako bat, eta esan zidan asko eskertu zuela bizkaitar bat euskalkian entzutea. Uste dut umorearen erreferente asko Gipuzkoan egon direla, Bi eta bat, Wazemank, Finlandia… Oso umore gipuzkoarra izan da. Eta guk hori jaso dugu. Oso ondo dago, e! Eta nazio ikuspegitik begiratuta ere oso euskalkitik eta oso euskalkidun jendeak egindakoa izan da. Leku batera edo bestera noanean, izan dut arazotxoren bat bizkaierarekin. Lehengoan, adibidez, “odolosteak” esan nuen eta ea zer zen galdetu zidaten: “Odolkiak. Ah, bale!”. Batzuetan galdu izan da norbait, baina uste dut zure kide Ainhoa Etxebarriak Gaztea-n egindako lanak bere fruituak eman dituela.

N.G.: Bai! (Kar-kar).

A.G.: Baina ez dut erreferenterik izan umorearen munduan, apurka deskubritzen joan naizen gauza bat izan da. Gerora, bai jarri garela kanpora begira. Bakarrizketak euskaratik dira. Umorea hemendik egina, Euskal Herriko erreferentziak erabilita, eta uste dut horregatik dela berezia gure emanaldia. Ez dugu ezer asmatu; formatu bat kopiatu eta gurera ekarri dugu. Adibidez, Seaskaren egutegiari barre egitea ez da unibertsala, hori gurea da. Hori da garrantzitsua.

N.G.: Guztiz ados. Guk, adibidez, Bibitxa sortu genuenean argi geneukan ondarrutarrez nahi genuela antzeztu. Mundu desberdinetatik gentozen, nik Irrien Lagunekin euskara batua erabiltzen nuen, eta Ainhoa Etxebarriak ere euskara batua erabiltzen zuen lan askotan. Bat-batean, pertsonaia bat zure euskalkian naturaltasunez lantzea kristoren lorpena izan da guretzat. Euskalkitik egitea erabaki kontziente bat da, bi emakume oholtzara umorea egitera igotzea ere erabaki kontziente bat da, eta esaten ditugun gauzak ere zerbaitegatik esaten ditugu horrela. Emakumeek zer-nolako umorea egin duten ikusi dugu, eta argi geneukan nondik bideratu nahi genuen. Ainhoaren eta nire artean 17 urteko alde dago, eta horrek ematen du jokoa agertokian ere, baina konturatu gara gauza berdin asko bizi izan ditugula gure lanbidean. Eta baten batek erreferente moduan hartu nahi bagaitu, hemen gaude. Gu ere gauza ezberdinak probatzen ari gara. Gure helburua bada Euskal Herriko komediako parte izatea.

A.G.: Ze ederra. Ni oso kontziente naiz mundu honetako ia hegemonia denak nigan ditudala, euskalduna naizela salbu. Beraz ez dut zilegitasunik sentitzen agertokian inolako iraultzarik egiteko. Baina hausnarketarako espazio bat izatea gustatzen zait. Komedian jendearen deserosotasunarekin jolastea asko gustatzen zait –zuek ere egingo duzue–. Ni bertsolaritzatik nator, eta, nire ustez, bertso munduaren arrakastaren oinarrietako bat transmisioa izan da. Formulak asmatu dira: transmisioa nola egin, nola erakutsi eta nola garraiatu. Badirudi, gaur egun, bakarrizketetan sartzeko Olinpotik pasatu behar izan zarela edo Zugarramurdiko kobatik… magia bereziren bat egin behar izan dela. Eta nahiko nuke jendeak ikustea hilkorrak garela, eta hau egin daitekeela. Transmisio hori nola egin daitekeen ikusteko bideak aurkitzen saiatzen ari gara. Egiten dugu jende berria plazaratzeko ahalegina, agertokira animatzeko… Hori da transmititu nahi dudana. Hau egin daitekeen gauza dibertigarria da; beti ere, giza eskubideak errespetatzen badira diskurtsoetan, kar-kar. Uste dut umoreak, zorionez, onerako bilakaera bat izan duela azken urteetan, eta bakarrizketetan dabilen jendeak erreferenteak aldatu dituela. Baina jendea animatu egiten dut, bai. Yankiei gauza bat kopiatu diegu, behingoz, eta aprobetxatu egin behar dugu.

Asier Galartza: “Uste dut umoreak, zorionez, onerako bilakaera bat izan duela azken urteetan”

N.G.: Gainera, guk hori dugu polita; oso ezberdinak garela besteetatik. Eta, askotan, ez dugu hori aprobetxatzen. Gure hizkuntzak eta kulturak egiten gaituzte ezberdin eta hor ekin behar dugu. Beraz, animo!

A.G.: Baita zuri ere! Ez dakit, etorkizunera begira, zer moduz ikusten duzun antzerkiaren panorama. Arte eszenikoetan gero eta jende gehiago ari da formatzen gaur egun…

N.G.: Unibertsitateko titulazio bat ere lortu dugu, eta ikusten dut jendea formatzen, bai. Baina faltan botatzen dut gazteak animatzeko zuk aipatu duzun transmisio hori. Gu eskualde txikia gara, eta antzerki eskolak edo ikastaroak ematen ibili izan naiz, han-hemenka. Horietan modu kontzientean aritu izan naiz, baita umeek euskara egunerokoan erabili dezaten ere. Baina denok dugu zerbait kontatzeko. Eta hori, euskaratik, lasai kontatzeko espazio bat izatea garrantzitsua da.