Laura Mintegi eta Sara Uribe-Etxeberria, idazleak: “Belaunaldiak eman ditugu gizonak irakurtzen, hegemonia horretan kokatuta; orain, gure momentua da”
Euskal literaturaren transmisioaren gainean hitz egiteko aurrez aurre eseri ditu TTAP aldizkariak Laura Mintegi (Lizarra, 1955) eta Sara Uribe-Etxeberria (Zumaia, 2005). Mintegi ia hogei urteren ostean itzuli da literaturara, Akabo eleberriarekin. Uribe-Etxeberriak bere lehen lana aurkeztu zuen Durangoko Azokan: Kuntzak eta kerak poesia liburua, hain zuzen ere.
Laura Mintegi: Kaixo, Sara!
Sara Uribe-Etxeberria: Kaixo, Laura!
L.M.: Animatuta?
S.U.: Bai; pozik, egia esan. Zu zer moduz zaude?
L.M.: Ba urduri, berriz ere. Liburu berri bat beti da zerbait berria. Inoiz ez dakizu zer gertatuko den. Zuk nola bizi duzu zure liburuarena?
S.U.: Antzeko, egia esan. Azkenean, nire lehen lana da. Hasierako ilusio eta nerbioekin nago, baina oso pozik.
L.M.: Eta, gainera, poesia… Nire ustez, generorik zailena da, zalantzarik gabe.
S.U.: Bai? Niri gehiago kostatzen zait prosa. Asko baloratzen dut prosa idazteko gaitasuna duen jendea.
L.M.: Gaur, transmisioaz hitz egin behar dugu, ezta? Nola bizi duzu hori?
Aurrekoengandik zerbait hartu behar dela uste duzu, ala berri-berritik hasi behar dela?
S.U.: Transmisio hitza entzuten dudanean burura etortzen zaidan lehenengo gauza eskutik eskura pasatzen den zerbait da. Nonbaiten hasi eta amaigabea den zerbait, edo momenturen batean amaitu daitekeena. Literatura horrela bizi izan dut. Eta nola ez, Durangoko Azokarekin lotuta, euskal kulturan egon den transmisio hori ere horrela ikusten dut. Zuk nola ikusten duzu?
L.M.: Lehenengo liburua argitaratu nuenean, orain 42 urte, oso idazle gutxi genituen, oso erreferente gutxi. Eta oraindik ere, gure aurreko idazle horiek ez zuten oso argi literatura egiten zuten literatura egiteagatik edo zerbait demostratzeagatik. Hau da, gure aurreko belaunaldiek pentsatzen zuten agerian ipini behar zutela euskarak balio zuela argitaratzeko, besteak bezainbestekoak ginela, beste edozein literaturarekin parekatu gintezkeela… Beraz, esango nuke asmo literario hori nire belaunaldiarekin etorri zela. Literatura maite genuelako idazten genuen, nahi genuelako, eta ez euskara salbatu behar genuelako. Egia da, baita ere, gure belaunaldian guztiok alfabetatu behar izan ginela. Zuek, berez, ofizioz, ikasi duzue euskaraz. Ez duzue aurretiko fase hori, hizkuntzarekiko kontrol hori, behar izan.
S.U.: Bai. Testuingurutik testuingurura asko aldatzen da panorama. Nik izan dut euskararen aldeko testuinguru bat, eta euskararekiko hautua zerbait inkontzientea bihurtu da. Zuen belaunaldian, agian, euskararekiko hautua edo aldarrikapena beste leku batetik abiatu behar izan zenuten. Gaur egun ere bada aldarrikapena eta agerian dago, baina testuinguruak asko baldintzatu du belaunaldien kontziente izate maila hori.
Laura Mintegi: “Ezin da ulertu idaztearena irakurri gabe”
L.M.: Gure kasuan hautu politikoa zen. Bai ala bai. Eta, gainera, guztiok egin behar izan genuen euskararako hurbilketa bat, alfabetatu behar izan ginen –nire kasuan, euskaldundu, oso berandu ikasi nuelako euskara–, eta, euskara etxetik zekitenek ere, egin behar izan zuten esfortzu bat, eskolan gaztelaniaz ibili zirelako eta irakurtzen zuten guztia gaztelaniaz edo beste hizkuntza batzuetan zegoelako. Gure lehenengo erronka hizkuntza bereganatzea izan zen.
S.U.: Bai…
L.M.: Susmoa dut, zuk liburu hau idatzi aurretik, dezente idatzi izan duzula…
S.U.: Bai, kar-kar. Betidanik idatzi izan dut. Azkenean, behar batetik sortutako zerbait izan da. Egunerokoan bizitakoak edo dauzkazun pentsamenduak orrialde batean islatzeko grina. Zuk nola bizi izan zenituen hastapen horiek?
L.M.: Nik ere betidanik idatzi dut. Beste gauza bat da argitaratzea. Idazten nuen, asko irakurtzen nuelako. Denetarik irakurtzen nuen; irakurle konpultsiboa nintzen. Bereziki, psikologia, filosofia, poesia… Esango nuke literatura baino filosofia gehiago irakurri dudala. Ezin da ulertu idaztearena irakurri gabe.
S.U.: Guztiz ados. Egia da nik ez nuela horrenbeste poesia irakurri. Idazten hasi nintzenean piztu zitzaidan grina. Iruditzen zait denok hasten garela prosatik; ipuinetatik, batez ere. Badago ipuinak infantilizatzearena ere, hau da, “gazteek errazago ulertuko dituzte ipuinak poesia baino”. Poesia zerbait kultua eta jende oso konkretu batentzat izan beharko balitz bezala. Agian, guk sinistu egin dugu ideia hori… Baina poesia idazten hasi nintzenean, poesia gero eta gehiago irakurtzen hasi nintzen, eta mundu berri baten murgildu nintzen.
L.M.: Eta zure inguruan, zure belaunaldian, normala da poesia irakurtzea? Edo zu zara txakur berde bat hor?
S.U.: Kar-kar. Ez nuke esango. Uste dut jende askok irakurtzen duela poesia; eta euskal poesia gazteengan piztuta dagoen zerbait dela ere esango nuke. Lehiaketetan ikusten da, adibidez, jendeak idazten duela.
L.M.: Lehiaketa esan duzula, hain zuzen ere, biok gatoz lehiaketa batek bultzatuta… biak Donostiakoak, gainera: zure kasuan, Donostia Kultura; eta nirean, Donostia Hiria. Nire kasuan, oso laburra zen ipuin batekin irabazi nuen. Erein argitaletxeak esan zidan ea material gehiago neukan, liburu bat ateratzeko beste, eta baietz esan nien, nahiz eta ez neukan ezer. Uda osoa eman nuen jo eta ke idazten. Eta azkenean, liburu hori atera zen (Akabo). Batzuetan kritikoa naiz lehiaketekin, baina egia da bultzada ematen dutela, eta, batez ere, auto-konfiantza.
S.U.: Aitortza bat ere.
L.M.: Bai. Sormen lanean oso dudatsu sentitzen zara. Ez dakizu, inoiz, ondo egin duzun edo ez.
S.U.: Malda asko dauzkan prozesu bat da. Erortzen zara, berriro hasten zara… Batzuetan, ez duela balio uste duzu, eta, hurrengo egunean, munduko gauzarik onena iruditzen zaizu. Errusiar mendia da.
Sara Uribe-Etxeberria: “Euskal poesia gazteengan piztuta dagoen zerbait dela esango nuke”
L.M.: Eta, askotan, kanpoko bultzada hori behar izaten duzu, balekoa dela esaten dizuna; aurrera egiteko bultzada hori.
S.U.: Eta hastapen horiek nola gogoratzen dituzu, erreferenteei dagokionez? Emakume izanik ere, erreferente gutxiago edukiko zenituela uste dut. Nola bizi izan zenuen hori?
L.M.: Lau katu ginen. Plazara atera nintzenean, Arantxa Urretabizkaia, Itxaro Borda, Tere Irastortza eta laurok ginen. Kuadrilla egin genuen, eta, askotan, herriz herri emakumeaz eta literaturaz hitz egitera joateko deitzen ziguten. Ni nahiko haserre nengoen horrekin. Ez dut idazten emakume naizelako; idatzi nahi dudalako egiten dut. Demagun beltza zarela, eta behartu egiten zaituztela belztasunaren eta literaturaren gainean hitz egitera egun osoan. Eta, agian, zure espezialitatea ez da beltzen literatura, baizik eta existentzialismoa. Eramaten zaituzte hitz egitera, bai ala bai, zurea ez den arlo baten inguruan, eta, azkenean, amaitzen duzu aditua izaten. Zu eta nire artean 50 urteko aldea dago, eta, zure belaunaldian, seguru, askoz gehiago zaretela. Emakume izateagatik presio hori sentitu duzue? Edo, orain, onerako ala txarrerako da presio hori?
S.U.: Gauzak aldatu egin dira, bai. Baina uste dut, modu batean edo bestean, emakume izateagatik kategorizatuta egon zaitezkeela. Ematen du gizonen lanak unibertsalak direla eta emakumeon lanak emakumeontzat direla. Gure identitatearen parte da, eta egiten diren lanetan ikusten da emakumeak garela, gure bizipen horretatik idazten dugulako. Baina denontzat den zerbait da, unibertsala.
L.M.: Batzuetan, editorialen politikaren barruan sartzen da halako etiketak jartzea. Emakume gaztea, adibidez, gorena da. Hori da komertziala, saltzen dena. Baina, azken finean, emakumea gauza bihurtzen ari dira, berriz ere. Etiketa horren azpian jartzen zaituzte, zuk esan duzun bezala, kategorizatu egiten zaituzte. Bestalde, zu sentitzen zara belaunaldi baten parte, ala solte zabiltzate, nor bere lekutik?
S.U.: Bai, sentitzen naiz belaunaldi baten edo momentu baten parte, baina momentu ezegonkor bat bizi izaten ari gara. Gazteak, mundua bezala, oso polarizatuta daude. Baina, bai, sentitzen naiz testuinguru honen parte.
L.M.: Begi-ertzetik begiratzen diezu besteei, ea zer egiten duten? Idazten dugun guztiok horrela ibiltzen gara, gure ingurukoek zer egiten duten ikusten, ezta? Eta begiratzen duzunean, sentitzen duzu horren eragina, zurea idazterakoan?
S.U.: Agian, inkontzienteki gertatzen den zerbait da. Gazteok egiten duguna irakurtzea eta ikustea gustuko dut, jendea nondik doan jakiteko pistak ematen dizkit eta identifikatuago sentiarazten nau. Baina, libre ere banoala esango nuke. Zu ere sentitu izan zinen zure belaunaldiaren momentu horren parte? Ikusgarritasuna bilatzeko borroka horren parte?
Laura Mintegi: “Lan bat zintzotasunez egiten bada, 40 urte beranduago irakurrita ere, balekoa da”
L.M.: Gure kasuan, argitaratu genuenean, egoera politikoa oso ezberdina zen. Orduan, hemen, kuadrillak edo, hobeto esanda, kapillak zeuden argitaletxe baten edo bestearen inguruan, normalean, eta arrazoi estraliterarioak erabiltzen zituzten. Politikoki oso polarizatuta zegoen gizartea, eta bazeuden taldeak, edota, gaur egun bezala, aldizkarien inguruan batu egiten ziren idazleak, baina afinitate horiek ez ziren literarioak. Batzen zituen ideologiak. Oso garai gogorrak egon izan ziren, eta baita oso giro txarra ere idazleen artean. Eta hori momentu batean konpondu zen, nik esango nuke, 2000. urtea baino lau urte lehenago edo, eta orduan hasi ginen apreziatzen besteek ere egiten zutena. Orain, zuen kasuan, ikusten dut, zorionez, muturreko egoera horiek ez dutela zerikusirik; ez daude; eta, baldin badaude, ez dute zerikusirik politikarekin. Esango nuke zuek oso modu naturalean bizi duzuela, eta nahiko banatuta ideologiatik.
S.U.: Azkenean, dena da politikoa eta guztiaren atzean dago ideologia bat; erakutsi nahi ditugun gauzak eta ezkutatu nahi ditugunak. Baina literatura munduan gauden gazteon artean nahiko harreman ona dagoela esango nuke. Agian, momentuko auziek eraman gaituzte partekatzen dugun zerbaitera.
L.M.: Guri dezente kostatu zitzaigun adiskidetzea; elkar ezagutzea eta elkar errekonozitzea. Oso polarizatuta zegoen gizartea, baita euskal literaturgintza ere… Eta, zuek irakurri dituzue aurreko belaunaldietakoek egindakoak? Ala erabaki duzue hobe dela eraginik ez izate? Eta irakurtzekotan, euskal literatura ala kanpokoa?
S.U.: Esango nuke nire belaunaldiak euskal literatura asko irakurri duela. Hasteko, eskolan irakurri behar ditugu liburu horietako batzuk; eta euskarak edo euskalduntasunak eman ahal duen identitate horretatik lotura bat sentitzen dugu euskaraz idazten duten horiekin eta haien kontakizunekin.
L.M.: Harremana duzue zuen artean?
S.U.: Bai. Azkenean, lehiaketetan ezagutzen duzun jendearekin bai dagoela harremana. Oso positiboa da, saretzeko modu bat delako eta gure kezkak ere partekatzen ditugulako. Zuk esango zenuke aurreko belaunaldi bateko literaturak eragina izan zuela zugan?
L.M.: Nik uste dut guk dena irakurri dugula. Nire kasuan, saiatu naiz irakurtzen ondorengo belaunaldien literatura ere. Aitortu behar dut, azken bospasei urteetan, galduta nabilela: horrenbeste zarete eta horrenbeste gauza argitaratzen dira… Ez naiz heltzen, denbora faltagatik. Baina jakin-mina badut. Ohituta nago jende gaztearekin ibiltzen, irakaslea naizelako, eta izugarri disfrutatzen dut; beti nabil zerbait berria ikasten. Eta saiatzen naiz ikusten zer idazten duzuen, baina aitortu behar dut jada ez dakizkidala guztien izenak. Garai batekoak badakizkit. Gaur egun 30-40-50 urte dituztenen obra irakurri izan dut, eta ikusi dut, batez ere emakumeen arlotik, zeinen ekarpen handia egin duten; gorputzetik idazten dute. Gizonezkoek hori ez dute egin eta ez dakite egiten ere. Agian, Miren Agur Meaberena izan zen lehena, Kristalezko begia, baina gero beste guztiak ere etorri dira atzetik: Uxue Alberdi, Karmele Jaio, Eider Rodriguez… Iruditzen zait itzelezko ekarpena egiten ari direla belaunaldi berriak, eta, bereziki, emakumeak.
Sara Uribe-Etxeberria: “Orain egiten diren lanetan ikusten da emakumeak garela, gure bizipen horretatik idazten dugulako”
S.U.: Nik ere hori esango nuke. Ez dakit emakume izatetik edo nondik datorren, baina emakumeen lanak irakurtzeko gogoa sentitzen dut. Ulertuago sentitzen naiz. Azkenean, haien bizipenak zure bizipenetatik gertuago daude. Belaunaldi asko eman ditugu gizonak irakurtzen, hegemonia horretan kokatuta. Orain gure momentua da.
L.M.: Uste dut Montserrat Roig idazle kataluniarrak esaten zuela eskizofrenia moduko bat bizi zuela. Hau da, emakume moduan idazten zuela, baina gizonezko moduan pentsatzen zuela. Bere barnean borroka bat sentitzen zuela esaten zuen. Eta momentu batean erabaki zuen bera zen moduko horretatik idaztea. Baina, askotan, irakurri dugunetik idazten dugu, eta, diozun bezala, irakurri dugu gure arlokoa ez den horrenbeste… Barne borroka puntu hori egon daiteke, bai.
S.U.: Eta oso arriskutsua da, baita ere, idaztea irakurria izango dela pentsatze horretatik. Niri oso arriskutsua egiten zait, eta askotan erortzen naiz. Bertigo puntua ematen duen zerbait da, baina idatzi behar da ahalik eta eskuzabaltasun eta zintzotasun handienetik.
L.M.: Batzuek erabaki dute literatura ogibide izatea, eta horrek baditu abantailak, baina baita morrontzak ere. Eta morrontzak dira, alde batetik, presio handiagoa duzula urtero zerbait ateratzeko, eta, bestetik, salgarria izan behar dela. Oso hautu potentea da, eta eztabaida hori pil-pilean dago orain. Nire belaunaldian ere batzuek apustu horren alde egin zuten, idaztetik bizitzearen alde. Baina inor ez da literaturatik bizi.
S.U.: Idazleen logika horretan erortzen zara.
L.M.: Idaztetik, bai. Baina kazetaritza, gidoi bat egitea edota iragarki bateko esku-orria idaztea… hori errealitatea da. Egia da sortzaileok zenbait erabaki hartu behar ditugula idazten jarri aurretik.
S.U.: Eta ahalik eta koherenteenak izan behar dugu gure obrarekin, gure buruarekin, gure ingurunearekin eta sinesten dugun horrekin.
L.M.: Hori pentsatu izan dut beti. Arriskutsua da norberaren buruari gezur txikiak kontatzea, eta, lan bat zintzotasunez egiten bada, 40 urte beranduago irakurrita ere balekoa da.
S.U.: Eta hori da zailena. Zintzotasun horrekin bakarrik iritsiko zarelako irakurlearengana. Eta, agian, zuretik asko jartzen duzu. Beldurra ere ematen du.
L.M.: Zure egiatik idatzi behar duzu beti, eta prest egon behar duzu zu zaren hori eraldatzeko, idatzi ahala. Alderik alde zeharkatu behar zaitu. Poesian, gainera, gehiago. Ez duzu sentitzen, batzuetan, striptease bat egiten ari zarela?
S.U.: Bai… biluzte ariketa bat bezala da. Baina niri hori gustatzen zait irakurtzea, pertsona baten egia eta gordintasun hori. Berak bizi duen moduan irakurtzea, horrek konektatzen zaitu.
L.M.: Eta mina ematen du batzuetan…
S.U.: Bai. Askotan ezkutaketa jolas bat ere bada, idatzi nahi duzun horretatik zure burua ezkutatzen saiatzen zarelako. Eta esan nahi ez zenituen gauzak esaten bukatzen duzu. Berriro ere zure burua bideratzen jakitea garrantzitsua da. Zuk izan duzu klixeetan erortzeko beldurra?
L.M.: Beldur hori beti dago. Baina beti saihestu dut, lehenengo baldintza nire burua ez engainatzea delako. Egia esan, prosan, errazagoa da norberaren burua ezkutatzea. Fikzioa sortzen duzu, pertsonaiak eraikitzen dituzu, baina beti dago zure zerbait hor, zure egia. Baina liburu batek oso ondo funtzionatzen badu, hortik jotzeko arriskua badago. Hori norberaren burua engainatzea da. Nik, adibidez, urte askoren ostean atera dut liburua eta zu bezain biluzik sentitzen naiz, kar-kar. Zintzoa izan naiz eta koherentziaz jokatu dut, eta momentu batzuetan txarto pasatu dut.